Tekst je preuzet uz dopuštenje sa chacruna.net.
Nikada neću zaboraviti prvi put kada sam ugledao tu malu staklenu bočicu. Radio sam kao klinički psiholog u bolnici Behman, smještenoj u kairskom predgrađu Helwan, kada mi je u staroj drvenoj izložbenoj vitrini nešto privuklo pogled. Među požutjelim etiketama i zastarjelom medicinskom opremom ležala je mala bočica s natpisom „Delysid LSD-25.”
Među požutjelim etiketama i zastarjelom medicinskom opremom ležala je mala bočica s natpisom ‘Delysid LSD-25.
Jedan sam od rijetkih kliničara u ovoj regiji koji imaju formalno obrazovanje u psihodelicima potpomognutoj terapiji, i znao sam tačno šta gledam. Ali pitanje koje se nametalo bilo je: zašto se nalazila u ovom udaljenom kutku egipatske bolnice? Ko ju je koristio? I, što je još važnije, zašto ova priča nikada nije ispričana?
Ovo otkriće pokrenulo me je na potragu koja će trajno izmijeniti moje razumijevanje historije psihodelične medicine. Ono šta sam otkrio bilo je revolucionarno: relativno malo poznata stranica egipatske psihodelične psihijatrije koja ruši sve uobičajene pretpostavke o prvoj pojavi i razvoju ovih terapija.
Priča počinje u februaru 1960. godine, na prepunoj ulici u Kairu, gdje je slučajni susret dvojice ljekara uveo Egipat u psihodeličnu psihijatriju. Dr. Athanassios Kafkalides, grčki neuropsihijatar u Kairu, naišao je na svog prijatelja i kolegu dr. Behmana. „Ne propusti predavanje, Kafkalides, to je revolucija u psihoterapiji,” rekao mu je dr. Behman, pozivajući ga da prisustvuje predavanju britanskog psihijatra čije je ime od tada ostalo izgubljeno u arhivima o tajanstvenom novom lijeku.
Predavanje je počelo tako šta je engleski stručnjak podigao ampulu Delysida (LSD-25) i obratio se skupu: „Dame i gospodo, ova ampula sadrži novi lijek iznimno snažnog djelovanja.” Dr. Kafkalides je nakon predavanja, u ordinaciji dr. Behmana, posmatrao pacijenticu Aminu pod utjecajem LSD-a.
Ta demonstracijska seanasa s Aminom bila je prekretnica koja će revolucionizirati egipatsku psihijatriju. Dr. Kafkalides s divljenjem je promatrao kako pacijentica pristupa sjećanjima i stanjima svijesti nedostupnim kroz konvencionalne terapijske pristupe. Pod uticajem LSD-a, Amina je s kristalnom jasnoćom prizivala događaje iz davne prošlosti, doživljavajući duboke psihološke uvide koji su bili nedostižni uobičajenim metodama.
Zadovoljan ovim iskustvom, a suočen s dvojicom dugogodišnjih neurotičnih pacijenata kojima konvencionalna terapija nije pomogla, Kafkalides se pismom obratio naučnom direktoru firme Sandoz (švicarskog proizvođača LSD-a koji se prodavao pod imenom Delysid) u Kairu. Ubrzo potom u njegov ured stiglo je 100 ampula Delysida Sandoz, zajedno s pratećom literaturom. To je bio početak onoga šta će postati desetogodišnji psihoterapijski program u Grčkoj bolnici u Kairu, tokom kojeg je Kafkalides razvio vlastitu metodu „autopsihognoze” i liječio pacijente uz pomoć LSD-25.
DOK JE OSTATAK ZAPADNOG SVIJETA OTKRIVAO TERAPIJSKI POTENCIJAL PSIHODELIKA KROZ OBILATO FINANCIRANE ISTRAŽIVAČKE PROGRAME U EUROPI I SJEVERNOJ AMERICI, KAFKALIDES JE RADIO U EGIPTU U POTPUNOJ ANONIMNOSTI, GOTOVO POTPUNO NEPOZNAT GLOBALNOJ NAUČNOJ ZAJEDNICI SVOGA VREMENA.
Dok je ostatak zapadnog svijeta otkrivao terapijski potencijal psihodelika kroz obilato financirane istraživačke programe u Europi i Sjevernoj Americi, Kafkalides je radio u Egiptu u potpunoj anonimnosti, gotovo posve nepoznat globalnoj naučnoj zajednici svoga vremena. Njegovi nalazi, u potpunosti odsutni iz mainstream historije psihodelične medicine i jedva prepoznati čak i od strane stručnjaka u ovoj oblasti, predstavljaju vitalan, a nedostajući segment međunarodne diskusije o istraživanju svijesti. Ovo potpuno odsustvo iz historijskog zapisa ne ilustrira samo izraženi eurocentrizam koji obilježava psihodeličnu historiografiju, već znači i da smo izgubili decenije dragocjenih spoznaja koje bi u značajnoj mjeri doprinijele razvoju kulturno osjetljivih metoda psihodelične terapije danas. Obnavljanje Kafkalidesovog zanemarenog istraživanja ne ispravlja tek manji propust u našem znanju, naprotiv, ono poziva na radikalnu reinterpretaciju historije psihodelične medicine kako bi se prepoznali važni doprinosi koji su bili sustavno isključivani zbog svog nezapadnog porijekla.
Dok je ostatak zapadnog svijeta otkrivao terapijski potencijal psihodelika kroz obilato financirane istraživačke programe u Europi i Sjevernoj Americi, Kafkalides je radio u Egiptu u potpunoj anonimnosti, gotovo posve nepoznat globalnoj naučnoj zajednici svoga vremena.
Zaboravljeno poglavlje
Tipična historija psihodeličnih istraživanja prikazuje se iz zapadne perspektive, s poznatim prekretnicama poput Hofmannova otkrića LSD-a u Švicarskoj, istraživanja Humphryja Osmonda i Abrama Hoffera o liječenju alkoholizma u Kanadi, te ozloglašenog Harvardskog projekta s psilocibinom Timothyja Learya i Richarda Alperta. Ove historije su važne, ali stvaraju dojam da je psihodelična terapija bila isključivo zapadni fenomen, s inovacijama koje su se iz europskih i sjevernoameričkih centara širile prema ostatku svijeta. Novija historiografska istraživanja Erike Dyck, u njenoj knjizi Expanding Mindscapes: A Global History of Psychedelics, preuzela su važan zadatak decentriziranja ove dominantne naracije, otvarajući pritom brojne međunarodne kontekste u kojima su psihodelične supstance bile istraživane, korišćene i integrirane u razne terapijske i kulturne prakse.
Egipat, zemlja na raskrižju Afrike, Europe i Bliskog istoka, nije bio pasivni primatelj zapadne psihijatrijske inovacije. Egipat sredinom dvadesetog vijeka imao je sofisticirane psihijatrijske centre koji su aktivno prihvatali i prilagođavali nove oblike terapije, uključujući psihodeličnu. Bolnica Behman, izgrađena 1940. kao prva privatna psihijatrijska bolnica u Egiptu, te Grčka bolnica u Kairu bile su mjesta inovacije na kojima su praktičari posredovali u složenom susretu između globalnih psihijatrijskih inovacija i egipatske kulture.
Iako je Kafkalidesovo istraživanje najdokumentiranije, on nije bio usamljen. Drugi egipatski psihijatri istraživali su terapijski potencijal psihodelika u ovom periodu, uključujući dr. Benjamina Behmana i njegova zeta dr. Fathija Lozu, koji su već 1959. pisali britanskim kolegama raspitujući se o terapijskoj primjeni LSD-a za psihijatrijske pacijente. Dr. Behman, druga ključna ličnost ove priče, bio je jedan od glavnih arhitekata egipatskog eksperimenta s psihodeličnom psihijatrijom. Kao osnivač bolnice Behman 1940., prve privatne psihijatrijske bolnice u Egiptu koja je naposljetku postala najveća na Bliskom istoku, dr. Behman uspostavio je institucionalni okvir koji će poslužiti kao oruđe eksperimentalne psihijatrijske prakse. Njegova vizija nadilazila je standardne terapije, što se vidi u njegovim odlučnim naporima da uvede psihodeličnu terapiju u Egipat. Upravo dr. Behman lično je pozvao neimenovanog engleskog psihijatra u Kairo kako bi predstavio LSD terapiju, prepoznavši njen revolucionarni potencijal prije mnogih svojih suvremenika. Njegovo inzistiranje da dr. Kafkalides prisustvuje LSD seansama pacijentice Amine. usprkos suzdržanosti engleskog specijaliste, otkriva ne tek profesionalnu znatiželju, nego smišljenu namjeru širenja ovih spoznaja među egipatskim praktičarima. Taj trenutak nije bio izolirani susret dr. Behmana i Kafkalidesa, već je pripadao širem, plodnom krajoliku egipatskog psihodeličnog istraživanja, krajoliku koji je Egipat smjestio ne na periferiju, već u samo središte formativnih godina globalne psihodelične psihijatrije.
Dr. Kafkalides i jedinstveni doprinos autopsihognoze
U centru ovog zaboravljenog poglavlja stoji dr. Athanassios Kafkalides, čija je eksperimentalna terapija provođena u Grčkoj bolnici u Kairu najdokumentovaniji primjer psihodelične psihijatrije u Egiptu. U godinama šta su uslijedile nakon objavljivanja njegovog prvog naučnog rada 1963. o primjeni LSD-a kao terapijskog sredstva u liječenju neuroza, s prikazom slučaja konverzivne terapije koji će kasnije biti citiran u Zborniku IV Svjetskog kongresa psihijatrije (Madrid, 1966.), Kafkalides je razvio terapijski sistem koji je nazvao autopsihognoza, odnosno „unutarnje poznavanje duše.”
LSD-25 primijenjen je kod najmanje 43 pacijenta u okviru metodološki preciznog istraživanja prenatalnog i perinatalnog iskustva, s posebnim naglaskom na život u majčinoj utrobi i sam porođaj. Njegov teorijski model, koji je dalje razvijen u kasnijim knjigama Moć materice i Subjektivna istina, temeljio se na središnjoj hipotezi o psihičkom otisku „materice koja odbacuje / primitivnog straha.” Prevazilazeći zapadne paradigme svoga doba, Kafkalides je tvrdio da takva snažno afektivna unutarnja stanja nose terapijsko značenje bez obzira na njihovu objektivnu provjerljivost, čime je dovodio u pitanje epistemološke temelje zapadne psihijatrije.
Od posebnog je interesa to šta je njegovo istraživanje anticipiralo nekoliko ključnih principa transpersonalne psihologije za čitavo desetljeće prije njihovog zvaničnog artikuliranja, dokazujući time da kulturno specifična, nezapadna okruženja, kakav je bio Egipat, nisu bila samo receptivna prema, već i sposobna za stvaranje originalnih teorijskih proboja. Međunarodno priznanje Kafkalidesovog rada stiglo je 1966. kada je zastupao Egipat na IV Svjetskom kongresu psihijatrije i iznio izlaganje o uspješnom slučaju terapije LSD-om. Ovaj znamenit događaj ne samo da je legitimizirao njegovu terapijsku praksu, već je i čvrsto postavio Egipat na međunarodnu psihodeličnu kartu, dovodeći u pitanje pretpostavku da je inovacija u ovoj oblasti bila isključivi privilegij Europe ili Sjeverne Amerike.
NJEGOVO DJELO UKLJUČIVALO JE INTEGRACIJU ODREĐENIH KULTURNIH REFERENCI SVOJSTVENIH EGIPATSKOM OKRUŽENJU, UKLJUČUJUĆI KORIŠĆENJE LOKALNIH METAFORA I SIMBOLIZMA CRPLJENIH IZ LOKALNIH TRADICIJA RADI TUMAČENJA PSIHODELIČNIH ISKUSTAVA PACIJENATA.
Najvrijedniji aspekt Kafkalidesovog rada leži u načinu na koji on predstavlja primjer transkulturalne adaptacije – pojma koji se u struci koristi za opisivanje procesa u kojem se terapijske tehnike, izvorno oblikovane u jednom kulturnom kontekstu, preoblikuju pri prenosu u drugi. Način na koji je Kafkalides prenio psihodeličnu terapiju u egipatsko okruženje osobito je poučan u pogledu primjenjivosti ovih snažnih instrumenata u multikulturalnim sredinama. Njegovo djelo uključivalo je integraciju određenih kulturnih referenci svojstvenih egipatskom okruženju, lokalnih metafora i simbolizma crpljenih iz lokalnih tradicija radi tumačenja psihodeličnih iskustava pacijenata. Na jezičkom planu, Kafkalides je vješto navigirao teškoćama rada u višejezičnoj sredini: provodio je terapiju na grčkom sa grčko-egipatskim pacijentima i bilježio slučajeve koristeći mješavinu grčkog, arapskog, engleskog i francuskog, izgrađujući tako inovativan terapijski rječnik koji je premošćivao zapadnu psihijatrijsku terminologiju i lokalne izraze psiholoških stanja.
Tome je doprinijelo i institucionalno okruženje Grčke bolnice u Kairu, koja je uživala veću autonomiju nego što bi to bilo moguće u mnogim zapadnim kontekstima, kao i relativno liberalno regulatorno okruženje u Egiptu glede eksperimentalnih tretmana 1960-ih, što je Kafkalidsu omogućilo da razvija svoju autopsihognotičku metodu uz minimalne vanjske smetnje. To je bio oštar kontrast spram situacije u kojoj su se nalazili njegovi europski i sjevernoamerički suvremenici, koji su se sve više suočavali s institucionalnim ograničenjima.
Izvan eurocentrizma
Isključenost Egipta iz psihodelične historiografije aspekt je širih eurocentričnih pretpostavki koje obilježavaju naše priče o globalnoj razmjeni medicinskog znanja. Konvencionalne historije imaju tendenciju da zapadne medicinske institucije prikazuju kao proizvođače, a nezapadne lokacije kao primatelje, zanemarujući pritom složene, multilateralne razmjene kroz koje su psihijatrijska znanja i prakse bile rekonstruirane u susretu različitih kultura.
Vraćanjem ovog izgubljenog poglavlja, sklapamo potpuniju i nijansiraniju sliku o tome kako su se psihodelične tehnike širile svijetom sredinom dvadesetog vijeka. Egipatski psihijatri nisu bili puki pasivni primatelji zapadnih inovacija, već aktivni akteri koji su ove tehnike prihvatali i oblikovali ih na načine prilagođene vlastitim lokalnim kulturnim i institucionalnim kontekstima.
Iste one strukturalne adaptacije koje su egipatski praktičari razvili kao šta su korišćenje kulturno prikladnih metafora unutar seansi, uključivanje terminologije iz autohtonih duhovnih praksi u terapiju, te smještanje terapije unutar poznatih institucionalnih okvira nagovještavaju začetke kulturno odgovornog psihodeličnog tretmana koji zaslužuje daljnju naučnu pažnju. Primjerice, egipatske kozmološke i mitološke metafore pojavljivale su se u pacijentovim LSD seansama, materijal koji nije „uvezen” iz zapadnih modela, nego se spontano javljao iz kulturne pozadine terapijskog okruženja. Ova iznova otkrivena historija potiče nas da propitamo i druga moguća žarišta psihodeličnih inovacija koja su na sličan način bila isključena iz vladajućih historijskih naracija. Kako bi se naše razumijevanje psihodelične medicine promijenilo kada bismo u potpunosti uvrstili latinoameričke, azijske, afričke i bliskoistočne perspektive? Koja su još izgubljena poglavlja što čekaju da budu otkrivena?
Upravo adaptacije koje su egipatski terapeuti razvijali sredinom dvadesetog vijeka, od teorijskih usmjerenja, preko praktičnih protokola, do interpretativnih rječnika, svjedoče o inovativnosti i kreativnosti koje nastaju kada terapijske prakse prelaze kulturne granice.
Relevantnost za savremenu psihodelicima potpomognutu terapiju
Dok na globalnom nivou psihoterapija uz pomoć psihodelika doživljava svoju renesansu, bilježeći optimistične rezultate po pitanju tretiranja depresije, ovisnosti i u olakšavanju patnje pred kraj života, egipatska prošlost može poslužiti kao model za savremenu praksu. Neuspjesi i postignuća pojedinaca poput Kafkalidesa, koji su radili unatoč kulturnom jazu kako bi psihodelične tehnike prenijeli u nezapadne kontekste, nude čvrste presedane za nove programe u razvoju kulturno prilagođenih modela psihodelične terapije.
Ovo je posebno relevantno u kontekstu sve većeg interesa za psihodelične prakse unutar arapskog prostora. Dok istraživači i kliničari diljem regije počinju ispitivati terapijski potencijal ovih supstanci, oslanjanje na egipatsku historiju psihodelične psihijatrije pruža i inspiraciju i pragmatičke pouke. Na koji način bi savremeni arapski modeli psihodelične terapije mogli crpiti iz ove zaboravljene historije, istovremeno uvažavajući sadašnje kulturne, vjerske i institucionalne stvarnosti?
UPRAVO ONE ADAPTACIJE KOJE SU EGIPATSKI TERAPEUTI RAZVIJALI SREDINOM DVADESETOG VIJEKA – OD TEORIJSKIH USMJERENJA, PREKO PRAKTIČNIH PROTOKOLA, DO INTERPRETATIVNIH RJEČNIKA – SVJEDOČE O INOVATIVNOSTI I KREATIVNOSTI KOJE NASTAJU KADA TERAPIJSKE PRAKSE PRELAZE KULTURNE GRANICE.
Egipatski slučaj podsjeća nas da djelotvorna primjena psihodelične terapije u nezapadnim kulturnim krajolicima nije jednostavno „presađivanje“ istraživačkih protokola razvijenih u zapadnom okruženju u kulturno drugačije sredine. Radi se o osjetljivoj adaptaciji koja se provodi uz uvažavanje lokalnih tradicija iscjeljenja, pojmovnih rječnika i institucionalnih okruženja. Upravo adaptacije koje su egipatski terapeuti razvijali sredinom dvadesetog vijeka, od teorijskih usmjerenja, preko praktičnih protokola, do interpretativnih rječnika, svjedoče o inovativnosti i kreativnosti koje nastaju kada terapijske prakse prelaze kulturne granice.
Gledati naprijed gledajući unazad
Kako se približavamo onom što je proglašeno „drugim valom” psihodeličnih istraživanja, ovo ponovno otkrivanje izgubljenih egipatskih psihodeličnih tradicija iznimno je važno. Proširivanjem našeg historijskog horizonta izvan tradicionalnih zapadnocentričnih prikaza, stičemo dublje razumijevanje raznolikosti načina na koje su ovi snažni alati bili konceptualizirani i korišćeni u različitim kulturama.
Ova šira historija može osvjetliti kulturno prilagođenije i inkluzivnije modele savremene psihodelične medicine. Umjesto refleksivnog pretpostavljanja univerzalne primjenjivosti istraživačkih modela razvijenih uglavnom unutar zapadnih laboratorijskih kultura, možemo se osloniti na prošle presedane transkulturalne adaptacije kako bismo oblikovali pristupe koji su autentičniji u dijalogu s raznolikim tradicijama iscjeljenja i sa različitim epistemologijama.
Najnoviji istraživački projekt na temu psihodelične terapije u kontekstu egipatske psihijatrije nastoji ponuditi sveobuhvatno razumijevanje ovog inače zanemarenog aspekta uz temeljitu analizu institucionalnih dinamika, terapijskih primjena i kulturnih značenja koje obilježavaju ovaj fenomen. Istraživanje neće obuhvatiti samo objavljene izvore, već će se osloniti i na dosad neotkrivene arhive koji se pojavljuju u Kairu i Grčkoj, uz ekskluzivne intervjue sa svjedocima ovih pionirskih istraživačkih programa. Kroz razmatranje ovog historijskog konteksta, ne samo da bolje razumijevamo prošlost, već prikupljamo i dragocjene spoznaje relevantne za snalaženje u složenoj kulturnoj politici psihodelične medicine u budućnosti.
Poglavlja koja obrađuju teme poput afričkih obrednih iscjeljenja i arapskih mističnih tradicija u velikoj su mjeri bila zanemarivana i uglavnom su ostala neobjavljena; ipak, nastojanje da se osvijetle ove previđene historije neophodan je čin historijske pravde. Njihovim širenjem obogaćuje se međunarodni psihodelični kanon, nudeći kulturno utemeljene, psihološki nijansirane i uistinu pluralističke paradigme.
Bibliografija
Dyck, E. (2008). Psychedelic Psychiatry: LSD from Clinic to Campus. Johns Hopkins University Press.
Dyck, E., & Elcock, C. (Eds.). (2023). Expanding Mindscapes: A global history of psychedelics. The MIT Press.https://mitpress.mit.edu/9780262546935/expanding-mindscapes/
Kafkalides, A. (1963). Application thérapeutique de la diéthylamide de l’acide d-lysergique (Delysid ou LSD-25) sur les psychonévroses. Annales Médico-Psychologiques, 121(2), 191–200.
Kafkalides, A. (1966). A case of homosexuality treated with LSD-25. Paper presented at the IV World International Congress of Psychiatry, Madrid. (Excerpta Medica, 1966).
Kafkalides, A. (1967). Intra-uterine security: The cause of the Oedipus and Electra complexes in two cases treated with LSD-25. Paper presented at the International Congress of Psychotherapy, Wiesbaden. (Published in The International Journal of Prenatal and Perinatal Psychology and Medicine, 8(4), 427–431).
Kafkalides, A. (1980). The Knowledge of the Womb: Autopsychognosia with Psychedelic Drugs. Editions Heket. (English translation published in 1999).
Kafkalides, A. (1989). The Power of the Womb and the Subjective Truth. Triklino House.
Murad, Y. (1950). Comparative Psychiatry and Egyptian Mental Health. Cairo University Press. Sessa, B. (2012). The Psychedelic Renaissance: Reassessing the Role of Psychedelic Drugs in 21st Century Psychiatry and Society. Muswell Hill Press.
