Ekološki odgovorne politike samo se djelimično bave zagađenjem i iscrpljivanjem resursa, dok postoje dublje brige koje se tiču principa raznolikosti, složenosti, autonomije, decentralizacije, simbioze, egalitarizma i društva bez klasa.
Izlazak ekologa iz njihove ranije, relativne, anonimnosti označava prekretnicu u našim naučnim zajednicama, međutim, njihova poruka biva iskrivljena i zloupotrijebljena.
Plitki, ali trenutno prilično moćan pokret, i duboki, ali manje uticajan pokret, natječu se za našu pažnju. Pokušaću opisati ova dva pokreta.
Plitki ekološki pokret:
Borba protiv zagađenja i iscrpljivanja resursa.
Centralni cilj: zdravlje i blagostanje ljudi u razvijenim zemljama.
Duboki ekološki pokret:
(1) Odbacivanje slike „čovjek u okruženju“ u korist relacione, totalne slike polja.
Organizmi se promatraju kao čvorovi u biosferskoj mreži ili polju intrinzičnih odnosa.
Intrinzičan odnos između dvije stvari A i B takav je da odnos pripada definicijama ili osnovnim konstitucijama A i B, tako da bez tog odnosa A i B više nisu iste stvari.
Model totalnog polja razrađuje ne samo koncept „čovjeka u okruženju“, nego i svaki kompaktan koncept „stvari u sredini“ – osim kada se govori na površnom ili preliminarnom nivou komunikacije.
(2) Biosferski egalitarizam – načelno.
Izraz „načelno“ je dodat jer svaka realna praksa nužno zahtijeva određeno ubijanje, eksploataciju i potiskivanje.
Terenski ekološki radnik stiče duboko poštovanje, pa čak i uvažavanje, za raznolike načine i oblike života. On postiže razumijevanje iznutra, vrstu razumijevanja koju drugi čuvaju samo za ljude i uzak spektar oblika života.
Za ekološkog terenskog radnika, jednako pravo da živi i cvjeta je intuitivno jasno i očigledno vrijednosno načelo. Ograničavanje tog prava samo na ljude jeste antropocentrizam koji ima štetne posljedice po kvalitet života samih ljudi. Taj kvalitet djelimično ovisi o dubokom zadovoljstvu i ispunjenju koje dobijamo iz bliskog partnerstva s drugim oblicima života.
Pokušaj da se ignorira naša međuovisnost i da se uspostavi odnos gospodar – rob doprinio je otuđenju čovjeka od samog sebe.
Ekološki egalitarizam implicira reinterpretaciju varijable „nivo pretrpanosti“ (level of crowding), u budućem istraživanju, tako da se ozbiljno uzme u obzir opšta sisarska (mammalian) pretrpanost i gubitak jednakosti života, a ne samo ljudska pretrpanost.
(Istraživanja o visokim zahtjevima slobodnog prostora nekih sisara su sugerisala da teoretičari ljudskog urbanizma u velikoj mjeri potcjenjuju čovjekove zahtjeve za životnim prostorom. Specifične vrste ponašanja usljed pretrpanosti [neuroze, agresivnost, gubitak tradicije…] su u velikoj mjeri iste među svim sisarima.
(3) Principi raznolikosti i simbioze.
Raznolikost povećava potencijale za preživljavanje, šanse za nove načine života, bogatstvo oblika. I takozvana „borba za život“ i „preživljavanje najsposobnijih“ treba se tumačiti u smislu sposobnosti za koegzistenciju i saradnju u kompleksnim odnosima, više nego u smislu sposobnosti ubijanja, eksploatacije i potiskivanja.
„Živi i pusti druge da žive“ je snažnije ekološko načelo od „ili ti ili ja“. Potonje teži da reducira mnoštvo oblika života, a također stvara destrukciju unutar zajednica iste vrste.
Ekološki nadahnute perspektive stoga favoriziraju raznolikost ljudskih načina života, kultura, zanimanja i ekonomija. One podržavaju borbu protiv ekonomskih i kulturnih, jednako kao i vojnih, invazija i dominacije, i protive se istrebljenju tuljana i kitova kao i istrebljenju ljudskih plemena ili kultura.
(4) Antiklasni stav.
Raznolikost ljudskih načina života dijelom proizlazi iz (namjerne ili nenamjerne) eksploatacije i potiskivanja od strane određenih grupa. Eksploatator živi drugačije od eksploatisanog, ali su oba pogođena u svojim mogućnostima samoostvarenja. Princip raznolikosti ne pokriva razlike koje proizlaze samo iz stanja ili ponašanja koja su nasilno blokirana ili suzbijena.
Principi ekološkog egalitarizma i simbioze podržavaju isti antiklasni stav. Ekološki stav favorizuje proširenje ovih principa na bilo koje grupne konflikte, uključujući današnje konflikte između zemalja u razvoju i razvijenih zemalja.
Ta tri principa također nalažu krajnju opreznost prema bilo kakvim sveobuhvatnim planovima za budućnost, izuzev onih koji su u skladu s širokom i rastućom bezklasnom raznolikošću.
(5) Borba protiv zagađenja i iscrpljivanja resursa.
U ovoj borbi ekolozi su našli moćne saveznike, ali ponekad na štetu svoje ukupne pozicije.
To se događa kada je pažnja usmjerena na zagađenje i iscrpljivanje resursa umjesto na neke druge stvari ili kada se provode projekti koji smanjuju zagađenje, ali povećavaju druge loše pojave.
Tako, ako cijene životnih potrepština porastu zbog instaliranja uređaja za pročišćavanje, razlike između klasa se povećavaju. Etika odgovornosti podrazumijeva da ekolozi ne služe plitkom, već dubokom ekološkom pokretu, što znači da se ne smije razmatrati samo tačka (5), već svih sedam tačaka zajedno.
Ekolozi su nezamjenjivi „doušnici“ u svakom društvu, bez obzira na njihovu političku boju.
Ako su dobro organizovani, imaju moć odbiti poslove u kojima se podređuju institucijama ili planerima s ograničenim ekološkim perspektivama.
Ipak, dešava se da ekolozi ponekad služe gospodarima koji namjerno ignorišu šire perspektive.
(6) Kompleksnost, a ne komplikacija.
Teorija ekosistema sadrži važnu razliku između onoga što je komplikovano (bez bilo kakvog „geštalta“ ili ujedinjujućih principa – možemo zamisliti snalaženje kroz haotičan grad) i onoga što je kompleksno.
Mnoštvo više-manje zakonitih, međusobno djelujućih faktora može operisati zajedno i formirati jedinstvo, sistem.
Organizmi, načini života i interakcije u biosferi uopće, pokazuju složenost tako zapanjujuće visoke razine da to boji opšti pogled ekologa. Takva kompleksnost čini neizbježnim promišljanje u terminima velikih sistema. Ona također pojačava stalnu percepciju dubokog ljudskog neznanja o biosferskim odnosima i stoga o efektima poremećaja.
Primijenjeno na ljude, princip „kompleksnost, a ne komplikacija“ favorizuje podjelu rada, a ne fragmentaciju rada; favorizuje integrisane akcije u kojima je cijela osoba aktivna, a ne samo reakcije; favorizuje kompleksne ekonomije i integrisanu raznolikost sredstava za život
(kombinacije industrijske i poljoprivredne djelatnosti, intelektualnog i manuelnog rada, specijalizovanih i nespecijalizovanih zanimanja, urbanih i neurbanih aktivnosti, rada u gradu i rekreacije u prirodi s rekreacijom u gradu i radom u prirodi…).
Kompleksnost favorizuje „meku“ tehnologiju i „meko buduće istraživanje“, manje predviđanja, a više razjašnjenja mogućnosti, više osjetljivosti prema kontinuitetu i živim tradicijama, i, što je najvažnije, prema našem neznanju.
Implementacija ekološki odgovornih politika zahtijeva, u ovom stoljeću, eksponencijalni rast tehničke vještine i izuma – ali u novim pravcima, pravcima koji danas nisu dosljedno i slobodno podržani od strane istraživačkih politika naših zemalja.
(7) Lokalna autonomija i decentralizacija.
Ranjivost jednog oblika života otprilike je proporcionalna težini utjecaja izdaleka, izvan lokalne regije u kojoj taj oblik života postiže ekološku ravnotežu. Ovo podržava naše napore da ojačamo lokalnu samoupravu i materijalnu i mentalnu samodostatnost, ali ti napori pretpostavljaju poticaj prema decentralizaciji.
Problemi zagađenja, uključujući i one termalne i recirkulaciju materijala, također nas vode u tom smjeru, jer povećana lokalna autonomija, ako uspijemo ostaviti druge faktore konstantnim, smanjuje potrošnju energije.
(Usporedite npr. samodostatno mjesto s onim koje zahtijeva uvoz hrane, materijala za gradnju kuća, goriva i stručne radne snage iz drugih kontinenata. Prvo mjesto može koristiti samo oko pet posto energije koje koristi drugo.)
Lokalna autonomija ojačava se smanjenjem broja veza u hijerarhijskim lancima odlučivanja.
(Na primjer, lanac koji se sastoji od lokalnog odbora, općinskog vijeća, najvišeg pod-nacionalnog donositelja odluka, državne institucije u federaciji, federalne nacionalne vlade, koalicije nacija i institucija [npr. najviši nivoi E.E.C.] i globalne institucije, može se smanjiti na lanac sastavljen od lokalnog odbora, nacionalne institucije i globalne institucije.)
Čak i ako se odluka usvaja većinskim glasanjem na svakom nivou, mnogi lokalni interesi mogu biti izgubljeni tokok procesa.
Da sumiramo, prvo treba imati na umu da norme i tendencije dubokog ekološkog pokreta nisu izvedene iz ekologije samo logikom ili indukcijom. Ekološko znanje i stil života ekološkog terenskog radnika su sugerisali, inspirisali i ojačali perspektive dubokog ekološkog pokreta.
Mnoge od formulacija u gore navedenom pregledu od sedam tačaka su prilično opšte i održive su jedino ako se učine preciznijim u određenim smjerovima.
Ipak, širom svijeta inspiracija iz ekologije pokazuje zapanjujuće konvergencije. Ovaj pregled ne pretenduje da bude više od jedne moguće sažete kodifikacije tih konvergencija.
Drugo, treba u potpunosti cijeniti da su značajni principi dubokog ekološkog pokreta jasno i snažno normativni. Oni izražavaju sistem vrijednosnih prioriteta samo djelimično baziran na rezultatima naučnih istraživanja (ili njihovom nedostatku, vidi tačku [6]).
Danas ekolozi pokušavaju utjecati na donosioce politika uglavnom putem prijetnji, preko prognoza o zagađenjima i iscrpljivanju resursa, znajući da donositelji politika prihvataju barem određen minimum norme u vezi sa zdravljem i pravdom raspodjele.
Jasno je ipak da postoji ogroman broj ljudi u svim zemljama, pa čak i značajan broj ljudi na pozicijama moći, koji prihvataju kao valjane šire norme i vrijednosti karakteristične za duboki ekološki pokret. U ovom pokretu postoje politički potencijali koje ne treba zanemariti, a koji nemaju mnogo veze samo sa zagađenjem i iscrpljivanjem resursa.
U iscrtavanju mogućih budućnosti, norme bi trebale biti slobodno korištene i razrađivane.
Treće, u onoj mjeri u kojoj ekološki pokreti zaslužuju našu pažnju, oni su više ekofilozofski nego čisto ekološki. Naime, ekologija je ograničena nauka koja koristi naučne metode dok je filozofija najsveobuhvatniji forum za raspravu o fundamentalnim pitanjima, deskriptivnim i preskriptivnim, a politička filozofija je njen pododjeljak.
Pod pojmom „ekosofija“ misli se na filozofiju ekološke harmonije ili ravnoteže.
Filozofija kao vrsta mudrosti (sofije) je otvoreno normativna; sadrži norme, pravila, postulate, deklaracije vrijednosnih prioriteta i hipoteze u vezi sa stanjem stvari u našem univerzumu.
Mudrost je politička mudrost; to je propisivanje, ne samo naučni opis i predviđanje.
Detalji jedne ekosofije imaće mnoge varijacije zbog značajnih razlika koje se tiču ne samo „činjenica“ o zagađenju, resursima, populaciji itd., nego i vrijednosnih prioriteta.
Ranije navedenih sedam tačaka daju jedan ujednačeni okvir za sisteme ekosofije.
U općoj teoriji sistema, sistemi su najčešće koncipirani u terminima kauzalno ili funkcionalno međusobno djelujućih ili povezanih elemenata. Međutim, ekosofija je više poput sistema kakve su konstruirali Aristotel ili Spinoza. Izražava se verbalno kao skup rečenica s raznovrsnim funkcijama, deskriptivnim i preskriptivnim. Osnovni odnos je onaj između podskupova premisa i podskupova zaključaka, tj. odnos izvodivosti.
Relevantne ideje izvodivosti mogu se klasificirati prema strogosti, s logičkim i matematičkim dedukcijama na vrhu liste, ali i prema tome koliko se podrazumijeva.
Izlaganje ekosofije mora nužno biti samo umjereno precizno obzirom na ogroman opseg relevantnog ekološkog i normativnog (društvenog, političkog, etičkog) materijala.
U ovom trenutku, ekosofija bi mogla profitirati od modela sistema, grubih aproksimacija globalnih sistematizacija.
Ekosofiju karakteriše globalni karakter, a ne preciznost u detaljima. Ona artikulira i integriše napore idealnog ekološkog tima, tima koji bi obuhvatao ne samo naučnike iz velikog broja disciplina, nego i studente politike i aktivne donosioce politika.
Pod imenom „ekologizam“ zastupljene su razne devijacije od dubokog pokreta – prije svega s jednostranim naglaskom na zagađenje i iscrpljivanje resursa, ali i s nepažnjom prema velikim razlikama između nerazvijenih i razvijenih zemalja u korist neodređenog globalnog pristupa.
Globalni pristup je esencijalan, ali regionalne razlike će u velikoj mjeri odrediti politike u narednim godinama.
ODABRANA LITERATURA
(Commoner, B., The Closing Circle: Nature, Man, and Technology, Alfred A. Knopf, New York 1971.)
(Ehrlich, P. R. and A. H., Population, Resources, Environment: Issues in Human Ecology, 2nd ed., W. H. Freeman & Co., San Francisco 1972.)
(Ellul, J., The Technological Society, English ed., Alfred A. Knopf, New York 1964.)
(Glacken, C. J., Traces on the Rhodian Shore. Nature and Culture in Western Thought, University of California Press, Berkeley 1967.)
(Kato, H., “The Effects of Crowding”, Quality of Life Conference, Oberhausen, April 1972.)
(McHarg, Ian L., Design with Nature, 1969. Paperback 1971, Doubleday & Co., New York.)
(Meynaud, J., Technocracy, English ed., Free Press of Glencoe, Chicago 1969.)
(Mishan, E. J., Technology and Growth: The Price We Pay, Frederick A. Praeger, New York 1970.)
(Odum, E. P., Fundamentals of Ecology, 3rd ed., W. E. Saunders Co., Philadelphia 1971.)
(Shepard, Paul, Man in the Landscape, A. A. Knopf, New York.)
